به نام خدا

روز جهانی محیط زیست 2026

روز جهانی محیط زیست را گرامی داشته و این روز را به همه آنها که نسبت به ارزش این کرۀ خاکی آگاه بوده و به هر طریق ممکن برای حفظ و نگهداری آن و حمایت از محیط زیست زمین به عنوان یک جایگاه بی نظیر در کیهان، به هر نحو ممکن کوشا هستند و در این راه ارزشمند تلاش میکنند، تبریک عرض میکنم.

لازم به ذکر است: از سال 1973 هر ساله در 5 ژوئن این روز با مدیریت محیط زیست سازمان ملل متحد (UNEP) برگزار می شود. این بزرگترین پلتفرم جهانی برای اطلاع رسانی عمومی محیط زیست است که توسط میلیون‌ها نفر در سراسر جهان جشن گرفته می شود.

در این رابطه ضمن محکوم کردن استفاده از هرگونه اقدام زیست تخریبی از طریق ادوات و سلاح‌های ژئوفیزیکی (هرچند که هنوز مدارک علمی و فنی مستندی برای آن وجود ندارد) که بدون شک ضربه‌ای وحشتناک و غیرقابل جبران به اکوسیستم زمین محسوب میشود، به برخی موضوعاتی که رسیدگی به آنها در سطح عموم حایز اهمیت است، بشرح بسیار مختصر و کلی زیر اشاره میشود:

فرهنگ‌سازی در زمینه کاهش مصرف مواد شوینده:

یکی از کلیدی‌ترین راهکارها برای حفاظت از محیط زیست و سلامت انسان است. بسیاری از مردم به اشتباه تصور می‌کنند «کف بیشتر یا مصرف ماده شوینده بیشتر، برابر است با تمیزی بیشتر»؛ در حالی که عوارض جانبی این رویکرد آسیب‌های جبران‌ناپذیری می تواند به همراه داشته باشد.

​تغییر نگرش و اصلاح الگوی مصرف از طریق فرهنگ‌سازی، تاثیرات عمیق و چندگانه‌ای دارد که در ادامه به آن‌ها می‌پردازیم:

​۱- نجات منابع آبی و آبزیان

​مواد شوینده حاوی ترکیبات شیمیایی سختی مانند فسفات‌ها، سورفکتانت‌ها و سفیدکننده‌ها هستند. فرهنگ‌سازی برای مصرف بهینه، مستقیماً واردات این سموم به چرخه آب را کاهش می‌دهد:

​جلوگیری از پدیده یوتریفیکاسیون (مرگ دریاچه‌ها): فسفات موجود در شوینده‌ها به عنوان کود برای جلبک‌ها عمل می‌کند. رشد بی‌رویه جلبک‌ها اکسیژن آب را می‌گیرد و موجب خفگی دسته‌جمعی ماهی‌ها و موجودات آبزی می‌شود.

​کاهش ورود میکروپلاستیک‌ها: بسیاری از پودرهای شوینده حاوی ریزدانه‌های پلاستیکی هستند که با کاهش مصرف، ورود آن‌ها به اقیانوس‌ها و بدن آبزیان کندتر می‌شود.

​۲– تسهیل و کاهش هزینه‌های تصفیه فاضلاب

​جداسازی مواد شیمیایی شوینده از آب، یکی از پیچیده‌ترین و هزینه‌برترین مراحل در تصفیه‌خانه‌ها است.

​یک اصل مهم: هرچه آب ورودی به تصفیه‌خانه‌ها کمتر به مواد شیمیایی آلوده باشد، فرآیند بازچرخانی آب سریع‌تر، ارزان‌تر و با راندمان بالاتری انجام می‌شود و آب باکیفیت‌تری به بخش کشاورزی یا صنعت بازمی‌گردد.

​۳- ارتقای سلامت عمومی و کاهش بیماری‌ها

​شوینده‌ها نه تنها به طبیعت، بلکه به خود ما نیز آسیب می‌زنند. فرهنگ‌سازی باعث آگاهی از خطرات زیر و کاهش آن‌ها می‌شود:

​سلامت پوست و سیستم تنفسی: کاهش مصرف شوینده‌های قوی (مانند وایتکس و جرم‌گیرها) آمارهای مربوط به آسم، آلرژی‌های شدید تنفسی و اگزماهای پوستی را به شدت کاهش می‌دهد.

​کاهش مسمومیت‌های خانگی: اختلاط نادرست مواد شوینده (مثل ترکیب جوهر نمک و وایتکس) گازهای مرگباری تولید می‌کند که فرهنگ‌سازی در این زمینه می تواند جان انسان‌ها را نجات دهد.

​۴- کاهش ردپای کربن و پسماندهای پلاستیکی

​کاهش مصرف خانگی، مستقیماً بر زنجیره تولید اثر می‌گذارد:

​کاهش تولید پسماند: گالن‌ها و قوطی‌های پلاستیکی مواد شوینده حجم عظیمی از زباله‌های غیرقابل‌تجزیه را تشکیل می‌دهند. مصرف کمتر یعنی خرید کمتر و در نتیجه تولید زباله کمتر.

​صرفه‌جویی در انرژی و حمل‌ونقل: با کاهش تقاضا، دفعات حمل‌ونقل جاده‌ای و فرآیندهای کارخانه‌ای کاهش یافته و گازهای گلخانه‌ای کمتری تولید می‌شود.

راهکارهای کلیدی در فرآیند فرهنگ‌سازی

​برای اینکه فرهنگ‌سازی از شعار به عمل تبدیل شود، تمرکز بر محورهای زیر ضروری است:

​آموزش دوز صحیح مصرف: رسانه‌ها و تولیدکنندگان باید آموزش دهند که مقدار کمی از شوینده‌های مدرن برای تمیزی کافی است و کفِ زیاد لزوماً به معنای تمیزی بیشتر نیست.

​معرفی جایگزین‌های سبز: ترویج استفاده از پاک‌کننده‌های طبیعی و بی‌ضرر مانند سرکه، جوش شیرین و لیمو برای مصارف خانگی.

​تشویق به خرید شوینده‌های سازگار با محیط زیست (اکو-فرندلی): شوینده‌هایی که فاقد فسفات بوده و در طبیعت تجزیه می‌شوند.

​اصلاح فرهنگ وسواس نظافت: تغییر دیدگاه جامعه نسبت به استانداردهای نظافت و دوری از رفتارهای وسواسی که منجر به هدررفت آب و مواد شیمیایی می‌شود.

فرهنگ‌سازی در زمینه پاکسازی و حفظ محیط زیست:

یکی از بنیادی‌ترین و پایدارترین روش‌ها برای نجات زمین است. برخلاف قوانین تنبیهی که معمولاً اثراتی مقطعی دارند، تغییر باورها و رفتارهای مردم (فرهنگ‌سازی) تغییراتی عمیق و ماندگار ایجاد می‌کند. تأثیرات این اقدام حیاتی را می‌توان در چندین لایه بررسی کرد:

• ​تأثیرات زیست‌محیطی (حفاظت از خانه مشترک)

​کاهش آلودگی در مبدأ: وقتی تفکر «زمین خانه ماست» نهادینه شود، افراد از رها کردن زباله در طبیعت، خیابان‌ها و سواحل خودداری می‌کنند.

​احیای حیات وحش و اکوسیستم‌ها: زباله‌های پلاستیکی جان میلیون‌ها موجود زنده را تهدید می‌کنند. با پاکسازی و عدم رهاسازی زباله، زیستگاه‌های طبیعی امن‌تر می‌شوند.

​رونق بازیافت و تفکیک زباله: فرهنگ‌سازی باعث می‌شود مردم به ارزش اقتصادی و زیست‌محیطی پسماندها پی ببرند و تفکیک از مبدأ را به یک عادت روزانه تبدیل کنند.

• ​تأثیرات اجتماعی و روانی (جامعه سالم‌تر و شاداب‌تر)

​تقویت روحیه مسئولیت‌پذیری اجتماعی: برنامه‌های جمعی پاکسازی طبیعت، حس همدلی، همکاری و تعلق به جامعه را میان شهروندان افزایش می‌دهد.

​کاهش فرسودگی روانی: محیط‌های کثیف و پر از زباله از نظر بصری منبع استرس و اضطراب هستند. در مقابل، یک محیط پاکیزه و سبز، آرامش روانی و نشاط اجتماعی را به همراه دارد.

​تربیت نسل جدید مسئولیت‌پذیر:

کودکان با دیدن رفتار بزرگترها آموزش می‌بینند. فرهنگ‌سازی امروز، تضمین‌کننده رفتار درست نسل فرداست.

• ​تأثیرات اقتصادی (صرفه‌جویی و درآمدزایی)

​کاهش هزینه‌های سرسام‌آور خدمات شهری: بخش زیادی از بودجه شهرداری‌ها صرف جمع‌آوری زباله‌های رها شده می‌شود. با فرهنگ‌سازی، این بودجه می‌تواند صرف توسعه پارک‌ها، سیستم حمل‌ونقل و امکانات رفاهی شود.

​رونق صنعت گردشگری: هیچ‌کس دوست ندارد به یک جاذبه گردشگری پر از زباله سفر کند. پاکیزگی محیط، مستقیم‌ترین راه برای جذب توریست و ارزآوری است.

​صرفه‌جویی در منابع انرژی: نهادینه شدن فرهنگ بازیافت، نیاز به استخراج منابع بِکر (مانند نفت برای پلاستیک یا قطع درختان برای کاغذ) را کاهش می‌دهد.

• ​تأثیرات بهداشتی (پیشگیری بهتر از درمان):

​کنترل بیماری‌ها و آفات: تجمع زباله، بخصوص پسماندهای تر، محل تجمع حشرات، موش‌ها و باکتری‌های بیماری‌زا است. پاکسازی محیط یعنی مسدود کردن مسیر شیوع بسیاری از بیماری‌ها.

​کاهش ورود میکروپلاستیک‌ها به زنجیره غذایی: پلاستیک‌های رها شده در طبیعت به مرور زمان خرد شده و از طریق آب و خاک وارد بدن حیوانات و در نهایت خود انسان می‌شوند. فرهنگ‌سازی مانع این فاجعه بیولوژیک می‌شود.

​ یک نکته کلیدی

​مسلم است که فرهنگ‌سازی یک‌شبه اتفاق نمی‌افتد؛ این فرآیند به سه ضلع کلیدی نیاز دارد:

• آموزش مستمر (از مهدکودک‌ها تا رسانه‌ها)
• ایجاد زیرساخت مناسب (مانند سطل‌های بازیافت در دسترس)
• تشویق و الگوسازی.

​وقتی پاکسازی محیط زیست از یک «وظیفه قانونی» به یک «ارزش اخلاقی و افتخار شخصی» تبدیل شود، زمین نفس راحتی خواهد کشید.

     کاهش مصرف پلاستیک

یکی از حیاتی‌ترین گام‌ها برای نجات و بازسازی محیط زیست است. پلاستیک‌های سنتی (پایه نفتی) صدها سال در طبیعت باقی می‌مانند و به ذرات ریزتری به نام میکروپلاستیک تبدیل می‌شوند که تار و پود اکوسیستم‌های زمین را آلوده می‌کنند. در ادامه، تاثیرات کلیدی کاهش مصرف پلاستیک بر سلامت محیط زیست را بررسی می‌کنیم:

• ​نجات حیات وحش و زیست‌بوم‌های دریایی

​اقیانوس‌ها بزرگ‌ترین قربانیان زباله‌های پلاستیکی هستند. کاهش مصرف پلاستیک مستقیماً باعث اتفاقات زیر می‌شود:

​جلوگیری از خفگی و مرگ حیوانات: سالانه میلیون‌ها پرنده، لاک‌پشت و پستاندار دریایی به دلیل بلعیدن پلاستیک یا گیر افتادن در تورها و کیسه‌های رها شده جان خود را از دست می‌دهند.

​حفظ زنجیره غذایی: با کم شدن پلاستیک در آب‌ها، ماهی‌ها و موجودات ریز دریایی کمتر در معرض بلعیدن میکروپلاستیک‌ها قرار می‌گیرند، که این امر سلامت کل زنجیره غذایی (از جمله انسان) را تضمین می‌کند.

• ​بهبود کیفیت خاک و کشاورزی

​زباله‌های پلاستیکی در خشکی نیز فاجعه‌بار هستند. کاهش مصرف آن‌ها کمک می‌کند تا:

​حفظ باروری خاک: پلاستیک‌های دفن شده مانع از نفوذ آب و هوا به اعماق خاک می‌شوند و رشد ریشه گیاهان را مختل می‌کنند. حذف آن‌ها کیفیت خاک را ارتقا می‌دهد.

​جلوگیری از ورود سموم به گیاهان: پلاستیک‌ها در طول زمان مواد شیمیایی سمی (مانند فتالات‌ها و بیسفنول‌آ) را به خاک نشت می‌دهند که توسط گیاهان جذب شده و وارد محصولات کشاورزی می‌شوند.

• ​کاهش انتشار گازهای گلخانه‌ای و مقابله با تغییرات اقلیمی

​چرخه زندگی پلاستیک، از تولید تا دفع، به شدت کربن‌زا است:

​یک واقعیت مهم: پلاستیک از سوخت‌های فسیلی (نفت و گاز) ساخته می‌شود. فرآیند استخراج، پالایش و تولید پلاستیک، حجم عظیمی از گازهای گلخانه‌ای را روانه جو می‌کند.

​با کاهش تقاضا برای پلاستیک، نیاز به استخراج سوخت‌های فسیلی کمتر شده و در نتیجه سرعت گرمایش زمین و تغییرات اقلیمی کاهش می‌یابد.

• ​کاهش آلودگی هوا

​بخش زیادی از زباله‌های پلاستیکی در جهان به دلیل مدیریت نادرست، سوزانده می‌شوند. کاهش مصرف پلاستیک یعنی:

• ​سوزانده شدن کمتر زباله‌ها و در نتیجه عدم انتشار گازهای فوق‌العاده سمی و سرطان‌زا مانند دی‌وکسین‌ها و فوران‌ها در هوا.
• ​تنفس هوای پاک‌تر برای ساکنان مناطق نزدیک به محل‌های دفن یا سوزاندن زباله.

​چطور سهم خود را ایفا کنیم؟

​کاهش مصرف پلاستیک نیازمند یک تغییر رفتار ساده اما مداوم است:

• ​استفاده از جایگزین‌ها:

جایگزین کردن کیسه‌های پارچه‌ای، بطری‌های استیل یا شیشه‌ای و ظروف چندبار مصرف.

• ​نه گفتن به پلاستیک‌های یک‌بار مصرف: مثل نی، قاشق و چنگال پلاستیکی و فنجان‌های قهوه با روکش پلاستیکی.
• ​حمایت از بازیافت و اقتصاد چرخشی: خرید محصولاتی که بسته‌بندی‌های قابل بازیافت یا زیست‌تخریب‌پذیر دارند.

​هر اقدام کوچکی در جهت کاهش مصرف پلاستیک، جانی دوباره به ریه‌های خسته زمین می‌بخشد.

درختکاری

یکی از مؤثرترین و ملموس‌ترین فعالیت‌های زیست‌محیطی است که اهدافی بسیار فراتر از صرفاً «کاشتن یک نهاد در خاک» را دنبال می‌کند. این فعالیت در واقع یک سرمایه‌گذاری حیاتی برای بقای زمین و بهبود کیفیت زندگی انسان‌هاست. اهداف اصلی درختکاری را می‌توان در چند بخش کلیدی دسته‌بندی کرد:

• ​اهداف اقلیمی و کاهش گازهای گلخانه‌ای

​کربن زدایی: درختان به عنوان ریه‌های زمین، دی‌اکسید کربن (CO2) موجود در جو را که عامل اصلی گرمایش زمین است، جذب کرده و آن را به اکسیژن تبدیل می‌کنند.

​تعدیل آب‌وهوای محلی: درختان با ایجاد سایه و فرایند تعرق، دمای محیط اطراف خود را کاهش می‌دهند و با اثر «حرارتی» در شهرها مقابله می‌کنند.

• ​حفظ و احیای خاک و منابع آبی

​جلوگیری از فرسایش خاک: ریشه درختان مانند یک شبکه محافظ، خاک را در جای خود نگه می‌دارد و مانع از شسته شدن آن توسط باران یا بردگی آن توسط باد (بیابان‌زدایی) می‌شود.

​تقویت سفره‌های آب زیرزمینی: پوشش درختی سرعت حرکت آب باران روی زمین را کاهش می‌دهد. این امر باعث می‌شود آب فرصت بیشتری برای نفوذ به اعماق زمین و تغذیه سفره‌های زیرزمینی داشته باشد.

​کنترل سیلاب‌ها: جنگل‌ها و مناطق درختکاری‌شده مانند یک اسفنج طبیعی عمل کرده و از بروز سیل‌های ویرانگر جلوگیری می‌کنند.

• ​حفظ تنوع زیستی

​ایجاد زیستگاه برای حیات وحش: هر درخت یک اکوسیستم کوچک است که پناهگاه، محل لانه‌سازی و منبع غذایی پرندگان، حشرات و پستانداران کوچک فراهم می‌کند.

​احیای زنجیره غذایی: از بین رفتن درختان به معنای نابودی زنجیره غذایی بسیاری از گونه‌هاست؛ درختکاری این چرخه را دوباره زنده می‌کند.

• ​بهبود سلامت عمومی و کاهش آلودگی‌ها

​تصفیه هوا: برگ‌های درختان ذرات معلق، گرد و غبار، و گازهای سمی (مانند دی‌اکسید نیتروژن و دی‌اکسید گوگرد) را به خود جذب کرده و هوا را پاکسازی می‌کنند.

​کاهش آلودگی صوتی: کاشت درختان با برگ‌های پهن و به صورت متراکم در حاشیه بزرگراه‌ها و مناطق صنعتی، مانند یک عایق صوتی طبیعی عمل کرده و صداهای مزاحم را کاهش می‌دهد.

• ​اهداف اقتصادی و اجتماعی

​تولید منابع پایدار: درختکاری اصولی می‌تواند منابع چوب، میوه و محصولات دارویی را بدون آسیب به جنگل‌های طبیعی تأمین کند.

​بهبود سلامت روان جامعه: وجود فضای سبز و درختان در محیط‌های شهری، استرس شهروندان را کاهش داده و نشاط اجتماعی و سلامت روحی را تقویت می‌کند.

​یک نکته مهم: هدف نهایی درختکاری مدرن، صرفاً «کاشتن تعداد زیادی درخت» نیست؛ بلکه هدف اصلی کاشت هوشمندانه (انتخاب گونه‌های بومی و کم‌آب‌بر متناسب با اقلیم هر منطقه) و مراقبت و نگهداری از آن‌هاست تا بتوانند به جنگل‌هایی پایدار تبدیل شوند.

بنیانگذار مکتب عرفان کیهانی حلقه و بنیانگذار سازمان صلح طاهری: محمد علی طاهری
تورنتو:04-06-2026 میلادی مصادف با 15-03-1405 شمسی